Vegere

Kurdên êzidî li Qavkasiya Başûr

Dîmîtrî Pîrbarî (Pîr Dîma)

(Bi kurtayî)

Çawa tê zanîn ji çavkanîyên ermenîyan û gurcan, kurd zû va li herêma Qavkasîya Başûr dîyar bûne. Li gora van çavkanîyan di sala 951-ê erdê Azerbeycanê û Ermenistanê bin hukumdarîya malbata Şedadîyên kurd da bû. Erdê dewleta Şedadîyan ji çemê Kurayê destpêdibû û dighîjte çemê Eresê. Bingeha vê malbatê Mihemed Şedad îbin Qartû danî bû. Du bajarên sereke yê herêmê - Gence û Divîn warê wan bû. Şaxek ji vê malbatê cuda bû û derbasî Anî bû. (1)
Şedadîya gelek şerê giran cînarara kirîye. Malbata Bagratîyona ku qiralên Gurcistanê bûn bidemdemî dijî Şedadîyan derdiketin.
Hevçerx û cînarên Şedadîyan yê ku deshilatdarên Azerbeycanê bûn esil kurd bûn û binavê malbata Revandî tên nas kirin. Di sala 984-ê Azerbeycan tevda bin destê kurdan da bû. Hê ji dema xelîfeyên Ebasîyan yê pêşin Revadîyan hukumdarîya Tewrêzê dikir.Bilî vê di çavkanîyan da heye, ku bapîrê Selahdînê Eyûbî ji bajarê Divînê koç kirîye û çûye bal Zengîya li Mûsilê.

Hinek ji lêkolînvanan dibêjin ku kurd berî Şedadîyan û Revadîyan li Qavkasîyê hebûn. Lêkolînvan û dîroknasê gurcan yê berbiçav Şota Mêsxîya destnîşan dike ku kurd li Qavkasîya ne ji sedsalîya XVI dîyar dikin çawa hinek ji zanîyarên gurca dinvîsin. Kurd hê ji salên 50-î yê sedê X -ê vê herêmê da hebûn.

Ş. Mêsxîya binîyat û eslê malbata Zeherîyan lêkolîn dike û dibêje ku Zeherî eslê xweda kurd bûn. Vê malbatê, bitaybetî du bira Îvo û Zahar kurêt Sarkîs yê ku serokleşkerê (serdar) Gurcistanê bû di sedsalîya XI-XII... (2, r. 236)

Çawa tê zanîn ev mal pêşda hatibû Ermenîstanê û xaçparestî pejirandibû. Peyra Sarkîs diçe ber derê qiralê Gurcistanê Gîorgî III û xizmeta wî ya leşkerî dike û dibe emîrspasalarê (serokleşker) Gurcistanê. Her du kurê wî Îvanê (Îvo) û Zakarîya (Zahar) Mxargrdzêlî (bi zimanê gurcî çepildirêj) jî bibûn serdarê leşkerê keça qiralê gurcan Gîorgî III ku navê wê Tamara bû (Tamar mêpê). (3, 101)

Di sala 1270-1289 kursîya padşatiya Gurcistana rojhilat para Dêmêtrê kurê Davîd VII ket. Ew temenê xweda biçûk bû û şîretkarê wî bi esil kurd Sedûnê Mehkanabêrdî bû (bi gurcî Sadûn Mankabêrdêlî).

Hêjayî gotinêye, ku ji sedsaliya XVI piştî perçekirina Kurdistanê hijmara kurda li Gurcistanê hêdîhêdî zêde dibe. Piştî şerê navbera rûsa û farisa li sala 1804-1813 û 1826-1828, şerê rûsa û tirka li sala 1877 eşîretên kurda derbasî Gurcistanê û Ermenistanê dibin.

Nêzîkî sedsalîya XVIII kurdên êzidî jî li wan ciya tên kifşê, lê jimara wan pir kêm bû. Beşek ji êzidîyan destpêka sedsalêya XIX hate Qavkasîya û di destpêka sedê XX hê zêde dibin li Ermenistan û Gurcistanê. (4, 175)
Hêjayî gotinêye, ku êzidî neçûn Azerbeycanê, sedemê vê ew bû ku ew welatê îslamî bû. Pêwîste bê gotin ku jimareke mezin ji kurdê misilman yê Azerbeycanê bêtir li gel azerîya zewicîn û nav wan da winda bûn. Heta niha jî hemû dizanin ku malbata serokê Azerbeycanê yê niha Alîyêv eslê xweda kurdin.

Gor rêûrismên êzidîyatiyê zewac xelkê biyanî ra qedexeye, ji ber vê yekê kurdên êzidî karibûn xwe biparêzin di nav miletên Sovêta berê.
Derheqa hatina kurdan li Qavkasiya gelek berhem hatin nivîsandin, lê bi hûrgilî li ser kurdên êzîdî

xebateke berfireh nehatîye kirin. Di vê berhema meda em ser civaka êzidîyên Qavkasîya radiwestin, hatin û akincîbûna wan, sîstema eşîretî.

Civaka eşîretî

Wek tê zanîn kurdên êzidî mîna kurdên din ji eşîran pêk tên. Xêncî kurdan gelek milet li cîhanê hene ko ser êl û eşîra dabeş dibin. Ji materîalên ku li ber destê me hene em dikarin bêjin ko hene miletên hevçerx kîjan jî berêda ji eşîran pêk nehatine. Bo nimûnê em dikarin navê hineka ji wan bêjin: firans, îspan, îtalî, roman, înglîz, tirkên osmanî, ûkraînî û gelek ê din. Lê di nav kêltan, qazaxan, moxolan, tûngûsan, ereban, kurdan û pir miletên dî da sîstema eşîretî heye.

Hêjayî gotinêye ku eşîretî carna pir roleke pozîtîv dilîze di dîroka miletan da. Sîstema eşîrtîyê nahêle ko elemêntên biyanî bikevne nav milet, xwîn tevilhev bibe yan jî çawa kurd dibêjin: nabe ko xwîna paqij şêlû bibe. Ji ber şêlûbûnê jî nijad berbi undabûnê diçe û pir cara nav miletên din da dihele. Bo nimûnê: di sedsalya X-da vîkînga êrîş birin ser Skotlanda, û ji ber vê ku sîstema eşîretîyê di nav gelên skotlandî da hebû wan karîbû xwe biparêzin.

Dîrokzanê rûsan navdar û kifş Lêv Gûmîlêv di pirtûka xwe da dinvîse: “ Kurda karîbû ku nijada xwe ya resen ji farisa, greka, romanîya, ereba û ji tirkên osman jî biparêzin”. (5, 193)

Hinek ji dîrokzanan jî roleke negatîv didne sîstema eşîretîyê û dibêjin ku ew nîşana paşdamayînêye û bêtifaqîyê dike nav milet û nahêle ku eşîr bibin neteweyek .

Gelê kurd heta niha jî sîstema êl- eşîrtîyê parastîye û vê demê gava kurdên êzidî hev dibînin pêşda navê eşîrê hev dipirsin.

Derheqa eşîrên kurdan gelek hatîye nivîsandin, lê dîsa jî ewana heta niha bi kokêva nehatine lêkolîn kirin. Lêkolîna dîroka eşîrên kurda û etîmolojîya wan dikarin bersiva pirsên wisa bidin, çawa pirsa peyda bûna gelê kurd.

Çawa hate gotin kurd ser eşîran tên dabeşkirin û eşîr jî ji alîyê xwe da ser qebîla yan bereka belav dibin. Her eşîrek ji berek yan bavikên hijmara mezin û biçûk pê dihat. Eşîrên kurda her yek navekî vê hebû û gava jimara nifûsên wê zêde dibû ew ser eşîrên nûh dihate dabeş kirin.Wisa eşîrên nû peyda dibûn.

Dema em navê eşîran lêkolîn dikin, em dibînin ku navê wan ji navê bapîrekî tê yan jî navê cî-warê (toponîm) ew lê mabe.Gelek navê eşîrên êzidîyan navê xwedanê şêx yan jî pîrê malbata wan tê.

Kurdzanê rûsî kifş V.Nîkîtîn eşîrên kurda ser du para dabeş dike: yê daîmî û demkî.” Para eşîrê ya daîmî - kakilê wê - ew malbatin ku pêwendîyên wan yê xizmtî û lêzimtî mala serokê eşîrêra heye. Para demkî ji elemêntên nuhatî pêk tê, kîjan jî carna xwe dighînin eşîrekê, carna jê diqetin û xwe ser eşîreke dinva girê didin.” (6,194-197)

Carna pir zehmete mirov berekê û eşîrê jihev bijbêre. Ji ber vê ku cara malbat (berek) hev zêde dibe û dibe eşîr, lê jimara eşîrê kêm dibe û bere bere wek berekê dimîne.Di nivîsarê kevnda em cara navê eşîrên wisa dibînin ku navê wan hatiye undakirin.

Çawa tê zanîn di nav kurdanda peyvên wisa, çawa eşîr, êl, teyfe, qebîl, berek, ber, bavik, deste, tîre dianîn ser zimên. Di nav kurdên êzidî yê serhedê kîjan jî revîn Rûsîya Qeyserî (Ermenistan û Gurcistan) gotina eşîr kêm dihate xebitandin. Ewan dewsa bêje a eşîr digot êl. Êl ji qebîla û bereka pêk dihat, lê berek ji alîyê xwe da ser bavika dabeşdibe. (7, 90-91)
Armanca vê berhema me ewe ku xwendevanê kurd bi kurtayî dîroka êzidîyên serhedê ( Wanê, Îdirê, Bazîdê, Surmelîyê û Qersê) yê ku ji ber zulm û fermana tirkan derbasî Qavkasîya bûn û li wir êwirîn bide naskirin.

Sed mixabin, ku tirkan gelek car ferman bi destê kurdên misilman dianîn serê êzidiyan . Digotin wan: «kî êzidîkî bikuje ewê here biheştê». Îro em kurdên cîhanê ji dîroka xwe gelekî dikarin hînbin da ku dîsa xeletiya nekin û bi vî terzî derûder û bê dewlet nemînin.

Ceng, ferman û reva êzidîyan

Erdên bakûrê Kurdistanê ku jêra dibêjin serhed bi erdê ermeniya va têt girêdan û ermenî jêra dibêjin Ermenîstana Rojava (Arêvmityan Hayastan). Berêda kurd û ermenî li rojava gola Wanê tevîhev mane û heta tirkan erdên wan dagirnekir û ferman li wan ranekir li erdê serhedê gundê êzidîya û ermenîya pir bûn. Berî ku em derbasî ser dîroka eşîrên êzidîyên dora gola Wanê, Qersê, Îdirê û Bazîdê bin pêwîste em bejin ka kengê ezidî hatine li van erda.

Hemû tişt ji dagirkirina Kurdistanê destpê dibe, çaxê ereban kurd bi zorê dikirin misilman û bitaybetî xelîfeyên Ebasî ferman ser wan radikir, piştî vê tirkan jî xêr nedianî serê kurdan. Bere bere hijmara êzidîyan kêm dibû. Weqtê ferman li ser êzidîya radikirin êzidiyan pêşberî dijmina bimêranî şer dikir, hinde mirov jî jin û zarokê xweva koç dikirin û direvîyan. Dibêjin piranîya êzidîyan piştî fermana Mîr Mihemedê Rewandûzî û şerê Şêx Mîrza hatin serhede.Herweha beşek ji eşîrên êzidîyan ber bi bakûr ve çûn. Li bakûr êzidî wîlayeta Wanê qeza Bêrgirî da, dora bajarê Îdirê qeza Surmelî, nêzîkî Bazîdê û dorberê Qersê êwirî bûn. Çawa kifşe hinek mal ji eşîra xwe diqetiyan û li van cîya kom dibûn piştî çi jî dibûn yek û eşîreke nû peyda dibû. Bi vî terzî yekîtiya eşîra çê dibû. Wisa, sê federasîyonê eşîran çê bûn: zuqurî, hesinî, sîpkanî. Heçî êzidîyên dora Qersê diman wanra digotin êla sîpkan, kî li dora Îdirê bû wanra digotin êla hesinîyan û ezidîyên qeza Bêrgirî (Wan) êla zuqurîyan bû. Berî ku ew êl pêk bihatan, li Ebexê êzidî hebûn û serokê wan Mîr Çoban axa bû. Çawa kifşe êzidî hê ji zemanê berê da li wir mane.
Heta hiha di arşîva dewleta Gurcistanêda nameyek ya salên 70-ê sedsalîya XVIII-an heye. Ev name qiralê gurcan Îraklî II yê Mîrnişîna Kartl - Kaxêtî bo Mîr Çoban axa nivîsî bû û bi wastea epîskoposê (keşîş) aşûrîya Îsaya gihandibû wî. Padşa Îraklî II pêşnîyara xwe di namêda diyar dike û dibêje, daku Çoban axayê êzidî li gel ermenîya û aşûrîya pişta wî bigirn û bihevra dijberî osmanîyan bikin şer. (8, 20-22,48-49)
Çoban axa bersivê dide Qiralê gurcan û dibêje: «Em êzidîyên Mehmûdîne û em hazirin bikin şer, her tenê kela Xoşabê gere para me keve».
Ji ber xaîntîya rûsa, qiralê gurca Îraklî nikarî bû nêt û meremê xwe bîne sêrî. Rûsa soz dabûn ku piştgirîya wan bikin, lê nebûn xweyê sozê xwe.

Serpêhatiya Çoban axa û êla wî

Dibêjin Çoban axa pêşda şivan bû û navê wî rast Mîro bû. Rojekê siltanê Osmanîyan li gel wezîr û wekîla serhedê ra derbasdibûn û wan bû bager. Konê Mîroyê êzidî nêzîk bû û ewan bûn mêvanê wî. Mîro xwest pezekî mêvanara serjê bike lê mêvana înkar kir û her tenê gurçikê pêz jê xwestin. Mîro metelmayî bû û nizanibû çi bike, her tenê heft pezê wî hebûn. Mîro rabû û bê deng her heft pezê xwe serjêkir, 14 gurçik qeland û danî ber mêvana. Mêvana çavê hev nihêrî û ecêbmayî bûn ku şivanê belengaz her heft pez serjêkir û qedrê wan girt. Siltan namek nivîsî, pêra çend zêr jî dane Mîro û got: heger tu bikevî tengasîyê were bal min.

Rojeke kifş û nîşan zêrê Mîro kutadibin û ew berê xwe dide Stembolê. Diçe ber derê koçikserê û name nîşanî qewazê ber derge dike û diçe hundur. Siltan hukum dike da ku Mîro xelat kin û tût fermanê axatîyê dide wî. Mîro dibe dewletîkî zor û dibe axayê êzidîyen nehîya Ebexê. Piştî vê bûyerê jêra dibêjin Mîr Çoban (bi tirkî şivan) axa. Malbata Çoban axa ra dîsa digotin Mala Kok axa û mala Axelera jî digotin. Gotina gotîya Çoban axa merivekî zor û merd bû û misilmanên dorber saw dikir lê xeberdin.

Dibêjin rojekî axayê eşîreke kurdên misilman çav berdide Zerîf xatûna keça Emer axa ji mala Çoban axa. Axayê misilman tê bal Emer axa û wî teklîf dike bo daweta kurê xwe. Roja dawetê Emer axa karê xwe dike û borê xwe siwar dibe diçe şayê. Axa ber radibe û mêvanê xwe dide rex xwe. Dizîka va axa gazî xulamê xwe dike û dibêjê da ku ew tizbîyê axayê êzidîya ji berîka wî derxe û here dû keça wî. Xulam tizbî dizî û ajot ber derê Emer axa. Gava Zerîf xatûn çav pê ket fem kir ku tiştek qewimîye. Xulam tizbîyê bavê wê nîşanî wê kir û got ku Emer axa lê şandîye da ku ew xwe bixemilîne û bê dawetê. Zerîf xatûnê lê bawer kir û pêra çû. Gava gihîştin dawetê dengê zurnê û girmegirma defê dihat. Qîz û xortên kurda govend girtibûn û direqisîn, Zerîf xatûn jî kete govendê. Nişkêva Emer axa keça xwe dîlanêda nas dike û hêrsa wî radibe. Ew fem dike ku misilmana qîza wî revand. Li ser vê yekê dibe şereke dijwar. Emer axa qasidekî dişîne pey Xetîb axayê Mendikî û hewarîya xwe êla zuqurîyan dadixe.

Xetîb axa serwêrê êla Zuqurîyan êzidîyên qeza Bêrgrîyê bû. Xetîb axa û mirovê wî Çoloê Nêsir û birayê wî axiretê Pîr Qelenderê Pîrê Behrî li gel siwarava diçin hewara Emer axa. Dema ew dighîjin Ebexê hê şer gur bibû û gelek meriv hatibûn kuştin. Hîngê Emer axa êla xweva derbasî Ermenistanê dibin û li nehîya Axbaranê quntara çiyayê Elegezê dihêwirin.

Li Axbaranê gundên azerîya yê vala mabûn. Azerîya ji ber sir û serma dijwar cihê xwe hişt bû û ji wir derketibûn. Êzidî van gundan da êwirîn. Avhewa Axbaranê zivistana pir sare, cara hene salê wisa ku nêzîkî 4-5 meha gund bin berfêda dimînin. Lê mehê havîna Axbaran bi gul û sosina dixemile û êzidî pez-dewarê xwe dibin çiyaê Elegezê li zozana. Li nehîya Axbaranê 12 gundê êzidîya hebûn (niha 11 mane û nîvîda vala bûne). Navê van gundan bi tirkîne û êzdîya çend navê wan guhartîye.
Pêşîya hemîya eşîra belan hatîye Axbaranê (despêka sedsalîya XIX) peyra êla Çoban axa hat û dawîyê êzidîyen deverê din (Wan, Îdir, Qers) jî serda zêde dibûn.

Êla hesinîyan

Êzidîyên ku dorberê bajarê Îdirê û qeza Surmelîyê diman wan ra digotin hesinî. Pêşda serwêrê wan navê wî Temir axa bû. Despêkêda hesinîya nêzîkî bajarê Bazîdê diman û piştî ku welîyê Bazîdê Balûl paşa di sala 1820-1825 me’ne li wan digirt ku ew Îslamê qebûl kin, êzidî çûn çiyaê Sînekê nêzîkî Îdirê.

Sala 1829 hesinî pêwendîyê xwe Rûsa ra çê dikin û li şerê ser Qaqizmanê pişta rûsan digirn û dijî tirka şerdikin. Qumandarê rûsan serwêrê êzidîyan Hesen axa xelat dike û êla hesinîya derbasî alîyê rûsan dibe. Wê demê sînorê Rûsîya û Tirkîya Osmanî nêzîkî Îdirê derbars dibû. Gundê êzidîya ketin ser erdê rûsa.

Hesen axa dostî û hevaltî li gel Hamid begê ji mala Kosa axayê kurdên misilman dikir û zarokên wan tevîhev mezin dibûn. Navê kurê Hesen axa Ûsiv beg bû lê navê kurê Hamid begê Kerem bû, her du jî bal ermenîya li akademîya Gêvorkîyan da fêrî xwendinê bûn. (9, 17)

Di sala 1914 tirka êrîş bire ser gundê êzidîya û ermenîya û ew mecibûr bûn gundê xwe bihêlin û birevin Ermenistanê. Di sala 1917 piştî şoreşa Cotmehê Rûsîya Qeyserî hilweşîya û kes nema ku êzidîyan biparêze. Tirk diketin gundê êzidiyan û ermenîya, jin û zarok dikuştin, malê wan dişewitandin. Êzidî hatin û gundê Şamîranê avakirin li Ermenistanê û li wir man.

Di sala 1918 Ermenistan bû dewleteke serbixwe û serwêrtîya wê Partîya Daşnaktsûtûn dikir. Berpirsîyarê kurdan jî hukumeta wanda hebû. Ûsiv begê Hesen axa endamê Perlamenta Ermenistana serbixwe bû. Serxwebûna û azadiya Ermenistanê gelek weqt nedomand û sala 1920 Leşkerê Sor yê bolşêvîkan Ermenîstan dagirkir û kirin yek ji Komarên Yekîtîya Sovyêtê.
Gundê êzidiyên hesinî li Îdirê (niha kurdên misilman têda dijîn li Tirkîya )

Navê qebîlê êla hesinîya evin: mûskan, memûdokan, selwanan, ûlkan, dodkan, mûrtemanan, gêloyan, mexsûdan, remoşan, bûdan, bûvkan, tûjkan, qazanan, mamtacan, reşan (memeşerîfan), dawidan, dasinan, beyndûran, divinan, belekeran, torinan, şerqîyan, gelûtan û htd.

Eslanîyê gundê Hesen axa
Alîçalû
Zor
Qerextên
Gundê Şêxa
Basînek
Gundê Mexso
Sarîblax
Tawşîşan
Germaşiv
Demisxan
Xirbê sor
Gundê Kelo
Qûç
Xan
Qereqo
Qiznefer
Badilû
Dîbeklû
Bendemûrad
Taşkorpî
Tendûrek
Qerehoser
Zerîfxan
Dîmsiz
Dûzgêçî
Qazîqoplan
Ozmankoy
Heşarî

Êla zuqurîyan

Êzidiyên ku qeza Bêrgrîyê wîlayeta Wanê diman wanra digotin êla zuqurîya. Ewan bi mêrxasiyê û egîtîyê kifş û navdar bûn. Dibêjin êzidî ji herêmên din ji ber zulmê revîn û hatin vir kom bûn. mendika ji Şengalê hatin, anqosa ji Dîyarbekirê, û her yek ji herêmekê hatîye.

Despekêda serwêrê êla zuqurîya malbata Simoyê Çeto ji qebîla reşan bû. Rojekê welîyê Wanê Cewzet paşa gazî Simoyê Çeto û Pîr Hecî kurê Pîr Şerefê Pîrê Behrî dike û dibêje wan ko pêwîste êzidî bibin misilman û dînê heqîqetê qebûl bikin. Pîr Hecî gotina Cewzet paşa cîda înkar dike, lê Simoyê Çeto çend roja weqt jê dixwaze. Cewzet paşayê tirk hêrs dikeve û emir dike ku serê Pîr Hecî û çend mirîdê wî lêxin. Pîrê êzidîyan pêşîya ku serê wî lêxin dike gazî: Hole Hole Siltan Êzîde!

Dibêjin Simoyê Çeto mirovekî zor û aqilmend bû, lê mixabin êzidîya helwesta wî ya dîplomasî fem nekir û gava ev vegerîya, bi destê mirovê xwe hate kujtin. Ewî dixwast êzidîya kom bike û dijî tirkan bike şer.
Nav zuqurîyanda mirovekî pir zengîn hebû navê wî Xetîb axa bû. Xetîb axa tevî birayê xwe çû mala Cewzet paşa. Malxê malê ne malda bû, her tenê jin û zarok bûn. Xetîb axa gazî kurê Cewzetê tirk kir û fîno(kum) ji serê wî rakir, tijî zêr kir û gotê: «lawo here bide dayka xwe û bêje ku pismamê wê hatîye». Jina Cewzet paşa kurmanc bû û gava lawkê wê zêr da dayka xwe ew derket bal Xetîb axa. Axayê êzidîyan jina welîyê Wanê ra peyîvî û ewê soz da, ku Cewzet paşa ji êzidîya vegere. Bi vî terzî êzidîya xwe ji destê welîyê Wanê xilas kir.

Xetîb axa kurê Cangoyê Midûr bû û pênc birayê wî hebûn Ceto, Qubet, Elî û Cilix û ewana li gundê Çibuxlîyê diman.

Jina Xetîb axa navê wê Gulê bû keça Babasîyê Reso bû ji gundê Ûtê, jina din Hicret ji malbata Çoban axa bû.

Piştî mirina Xetîb axa serwêrtîya êla Zuqurîyan Cangîr axayê kurê wî hilda destê xwe.

Hê xortanîya xweda Cangîr axa di nav ezidîyan da kifş û berbiçav bû.
Dorberê Zuqurîya gelek eşîrên kurdên misilman hebûn: takora, şewîya, heydera, şemsika, celalîya û htd. Axayê eşîra şewîya ( 4000 mal) ku navê wî Kamil beg rojeke xêr nedida serê êzidîyan. Çiqas car bû talanê zuqurîya dibir. Rojekê ji rojan ew kete gundê Dêrcemedê û talanê êzidîya bir. Cawab gihîşte Cangîr axa û ewî siwarava da dû Kamil begê û talanê êzidîya vegerand.

Li ser vê bûyerê stranek jî hatibû afirandin.

Hay lo lo, de lo lolo, de lo lo........
Axao, şerekî me qewimîye Dêrcemeda şewitî wê kimkore,
Maqûlo qalekî me qewimîye Dêrcemeda şewitî wê kimkore,
Kafir Hirço bin bavê Bavoda nore nore.
Mêrê Xwedêva eyane şehde şûhdê bavê Bavo gelek hene,
Bavê Bavo zor Cangîr axa berî hezar heftsed mêrê şewî daye,
Derbaskirîye Kanîsarka şewitî ava şore.

Hay lo lo, de lo lolo, de lo lo........
Axao, şerekî me qewimîye Dêrcemeda şewitî mal me wêda,
Qalekî me qewimîye Dêrcemeda şewitî mal me wêda,
Xulam û xizmetkara dêl bijûyê kafir Hirço hewşêda kin girêda.
Mêrê Xwedêva eyane şehde şûhdê bavê Bavo gelek hene,
Bavê Bavo zor Cangîr axa berî hezar heftsed mêrê şewî daye
Derbaskirîye Ûta şewitî her çar malê reşa têda.

Bavê Bavo de tu berdê,
Axayê êla de tu berdê,
Dizgîna kafir Hirço kin girêde bavê zendê,
Bavê Bavo şerek xweşkirîye ser talanê Dêrcemedê.

Hay lo lo, de lo lolo, de lo lo........
Kamil begê got: axao, vê yekê meke,
Maqûlo vê yekê meke,
Tu xatirê Şemsê xweke,
Kamil begê sondek xwarîye sonda bi qesemê
Tu car qesta talanê êzidîya nake....

Pêşda siwarê Cangîr axa li gel siwarê kurdan Sedûn begê Şemsikî dostê êzidîyan, endamên leşkerê hemîdîyê bûn.
Êzidîêyên Wanê çend kela jî ava kirine - Dergezîn, Kela Sipî, Kela Reş, Al kele, Kuşkê şêxa. Ewan karê cotyarê û pez dewar xwedî dikirin.

Gundên êzidîya berê li qeza Bêrgirî (niha Mûradîya devera Wanê li Tirkîyê)

Qebîlên êla Zuqurîyan: mendikan, bûtkan, reşan, belekeran, divinan, dasinan (4 mal), reşkan, mendesoran, korkitan, kurtikan, çuxreşan, mamreşan, anqosan (3 mal), xaltan (2 mal), baravan, xanîyan, hewêrîyan (1 malek), selmikan.

1. Çibuxlî - gundê mendikan û korkitan, malek Şêx Menda hebû.
2. Yarimqa – gundê reşan mala Simoyê Çeto

3 Welîcan - gundê mendikan û korkitan, malek Pîrê Bû, çend mal Pîrê Behrî.
4. Qelecix - gundê reşan.
5. Ûte - gundê reşan û mendesoran.
6. Dêrcemeda mezin - gundê baravan, malek Pîrê Bû.
7. Dêrcemeda biçûk - gundê baravan.
8. Kanîsark- gundê baravan (bavkê Şamîan).
9. Hacelî - gundê bûtkan û reşkan, çend mal Pîrê Behrî.
10. Seydîbeg - gundê mendesoran, du mal anqosî.
11. Şemsedîn - gundê belekeran û mendesoran, Pîrê Omerxala, Pîr Xanî, Pîr Alî, Şêxûbekira.
12. Xoceqijlax - gundê Belekeran.
13. Mûçe - çuxreşan û kurdên misilman.
14. Becermaw - çuxreşan û kurdên misilman.
15. Şîvaker - çuxreşan û kurdên misilman.
16. Pişîkumbet - mamreşan, kurtikan û xanîyan.
17. Tirkêşan - mamreşan.
18. Hecîxalta - êzidî.
29. Enzel - êzidî û ermenî.

Hebûn gund ku hemû qebîl tevayî diman:

20. Angûzek
21. Anzav
22. Arçek
23. Axurek
24. Gondirme
25. Karsot
26. Noşar
27. Simtatoş
28. Çirax
39. Kuçuk key

Sala 1914-1916 êzidîya ev gund hîştin û derbasî Ermenîstanê û Gurcistanê bûn.

Destpêka salên Şerê cîhanî yekem siwarê Cangîr axa teva çar axayê kurdên misilman Serdar beg, Necîd beg, Osman axa û Hisên beg endamên hemîdîyê derbasî alîyê rûsa bûn.

Hê serê serîda Cangîr axa dernediket dijî rûsa, lê çaxê leşkerê rûsan hatin Wanê ewan alîkarîya rûsa dikir. Êzidîyên qeza Bêrgrî û Ava Reş bi rêberîya Cangîr axê çûn herêma Qersê devera Çuxurê gundên kurdanda Gîyadîn, Bizirxane, Babxan, Sîne, Omer beg, Pîrxala, Sarî begê da man. (10, 91-93)

Piştî peymana Brêst-Lîtovê 3-ê meha adarê sala 1918-an erdên ku Rûsiya ji tirka standibû paşda diket destê tirkan. Û niha tirka êrîş bir ser penaberên êzidîyan û ermenîyan. Cangîr axa siwarê xweva nedihîşt ku eskerê tirk nêzîkî penaberan be û dijî tirkan şerê dijwar dikir. Hêdî hêdî êzidî derbasî Ermenîstanê bûn û ku jî êdî êzidî zûva êwirîbûn gûbêrnîya (dever bi rûsî) Êrîvanê li ûyêzdên (qeza bi rûsî) Surmelîyê, Şarûro-Deregêzê, Êçmîyadzînê, Alêksandropolê û Novobayazîdê. Piştî hatina Ermenîstanê Cangîr axa 500 siwarîva nehîya Axbaranê û Sardarabadê ji destê Romê derdixe û pişta roma reş dişkêne. Heta niha jî ev du nehîya dikevin Ermenistanê. Mixabin ermenî naşêkirînin vê qencîya êzidîyan ji bo wan kirî. Gelek jin û zarokên ermenîyan li tewle û gomê ezidîyanda xwe vedişart daku ji destê tirkan nehatan kuştin.

Êla sîpkan

Êla sîpkan ji qebîlên curbecur pêk tê. Nîvê wan berêda bûne misilman, her tenê 7 qebîl ser ola êzidîtayê man. Sîpkên esilî evin: îsedizan, ûtîyan, kilêran, sitûrkan, şemsikan, mixaîlan, çîlan. Bilî van hefta gelek qebîl li gel wan mane û xwe ser wan hesab dikirin.

Serwêrtîya sîpkan destê Elî axayê Polat ji qebîla îsedizan da bû. Navenda sîpkan gundê Dîgor bû. Ev malbateke kifş û eyan bû nav êzidîyanda. Gava qewal li gel Tawisê digerîyan dibûn mevanê Elî axa.
Rojekî qewal hatin Qersê û neçûn mala Elî axa. Qewal pê hesîyan ku birayê wî Egît axa jina wî rûse. Egît beg rûsa surgûn kiribû Sîbîrê. Li wir jineke rûs terka mêrê xwe yê bûriyat dabû û Egît axa stand. Du kur û qîz wanra bû. Navê kurekî danîn Fêrîk ( Fêdor), ew bû şoreşvanê rûsan, ewî helbest û roman dinivîsî. Li ser navê wî gemî jî hebû - Fêdor Lîtkîn. Lîtkîn paşnavê mêrê dayka wî bû. Egît axa çend sala şûnda li gel zarokên xwe vedigere Qersê. Ev bûyer di romana “Hewarî” ya Hecîyê Cindî de da pir baş nivîsare.

Di sala 1914-1918 bû şerê ermenîya û tirka, çend axayê kurdan jî pişta tirkan girtibû. Yek ji wan Teyo begê dostê Elî axa bû. Rojekê Teyo begê kurê xwe tesmîlî Elî axa kir ku ermenî wî nekujin lê Elî axa nikaribû wî biparêze. Ermenîya kurê Teyo begê ji mala Elî axa derxist û serjêkir.
Gava Teyo beg pê hesiya ew li gel tirkan hate şerê êzidîya li Axbaranê û kurê Elî axa ber çavê wî kuşt. Vê demê Cangîr axa nêzîk bû û berî Teyo begê û tirkan da. Wî çaxî gelek êzidî hatin qirkirin.

Hêjayî gotinêye ku ji sîpkanîyê gelek ronakbîrê navdar û berbiçav derketin: Hecîyê Cindî, Cerdoyê Gênco, Emînê Evdal, Casimê Celîl û hw.d.

Gundên êla sîpkan li devera Qersê

Qebîlên êzidîyan ku devera Qersê diman: îsedizan, ûtîyan, kilêran, sitûrkan, şemsikan, mixaîlan, çîlan, mîrangan, korkitan, recevan, mûsêsanan, çuxreşan û hw.d.

Ev gund bin destê Elî axa da bûn.

1.Dîgor
2.Dîgora ermenîya
3.Kose Sogitlî
4.Silogirdo
5.Qereqela Baro
6.Şîrînku
7.Yemençaîr
9. Şatiroglî
10. Sîçan
11. Sûsiz
12. Hesencano
13. Taşnîka çuxreşan
14. Taşnîka misilmana
15. Qozilcî
16. Alem
17. Guzilce
18. Bacelî
19. Êngîku
20. Sorûxlî
21. Bazarcux

Nîvê van gundê jêrê bin destê Elî begê Mîrza axayê misilman da bûn.

22. Qizilqul
23. Eleşgir
24. Emenkoyî
25. Esmer li nik Bazîdê
26. Gogermes
27. Dîyadîn li Bazîdê
28. Dutax li Bazîdê
29. Êgûgnêt
30. Ênîkey
31. Qerekend li Bazîdê
32. Qerekose
33. Qizildiz li Bazîdê
34. Eyla Sinco
35. Kitan
36. Qubik
37. Remequlî li Bazîdê
38. Serîbeg
39. Sêvik li Bazîdê
40.Tambat
41.Tûtek li Bazîdê
42. Ûlîkend
43. Xoxan li Bazîdê
Navê van gundan di kitêba K. Anqosî da jî hene. (12)

Niha kurdên misilman tê dijîn.

Gundên kurdên êzidî li Ermenistanê
(Gundê êzidîya li nehîya Axbaranê (Aparan), Oktombêriyanê, Abovyanê, Araratê, Telînê û Eşterekê)

Heta avabûna Sovêtê qewal ji Başik û Behzana li gel Tawisê dihatin Wanê, Îdirê, Qersê, û piştî reva êzidîyan li Ermenistanê jî dihatin.
Mezina mera digot ku Qewal Xelîl, Qewal Reşo, Qewal Îliyas û Qewal Hisên dihatin û diçûn. Em dizanin ku piştî avabûna Sovêtê di sala 1922-1923 rê hate dadanê û sînor navbera Sovêtê û Tirkîyê danîn, çend qewal vî alî man û digirîyan ku nikaribûn vegerin malê xwe. Goristanê wan li gundê Cercerîsê hene. Hebûna xwe û Tawis wana gundê Sengerê da hiştibû.

Gundên êzidîyên Axbaranê (wanra dibêjin êla Axbaranê)
Ev gundê êzidîyan herî kevnin û tevda êzidî ne, her tenê tek tûka çend ermenî têda hene.

Mîrek
Senger
Camûşvana biçûk
Elegez
Qurubxaz
Qundesaz
Çobangermez
Korbilax
Pamp
Poşt
Cercerîs
Gozelder (niha ev gund tineye)

Ev gundê deşta Yêrêvanê ne, hinek ji van gunda ermenî jî tê dijîn

Erdeşer
Qamişlî
Melebedir
Ûzûnov
Qulîbeglî
Nazirvan
Şaûmiyan
Zvartnots
Eynelî
Eyalî
Kûrekend
Emo
Heko
Şamîran
Gelto
Qijla mara
Zirbe
Sabûnçî
Çatqiran
Tezegux
Aygêvan
Kalînîno
Proşyan

Gelek gundê din jî hene ku êzidî têda çend malin û ev lîsta gundan ne temame. Malê êzidîya li şeher û bajarokên Ermenistanêda jî hene (Yêrêvan, Gumrî, Armavîr, Eşterek, Êçmîadzîn, Abovîyan û htd.)

Kurdên êzidî li Gurcistanê bi taybetî li paytextê wêda Tbîlîsê dijîn. Çend mal li Batûmê, Têlavê, Ozûrgêtê, Rûstavê jî hene. Pêwîste bêjin ku êzidî pêşda hatin Ermenistanê û peyra beşek derbasî Gurcistanê bû. Mirov û lêzimê êzidîyên Gurcistanê hemû li Ermenistanê mane û rojê şîn û şaya çûyîn û hatin navbera wanda heye.

Pêwîste bê gotin ku piştî hilweşandina Yekîtiya Sovyêtê rewşa kurdan ya sîyasî, aborî û civakî pir xirab bû. Her miletek bû xweyê serê xwe û komarê wan bûn dewletê serbixwe. Lê kurd tenê her dera wek mêvana bûn. Piranîya kurdan koç kir û çûn li dewletên Ewropa û bajarên Rûsîya bê serî û bê binî. Hijmara kurdên êzidî pir kêm bûye li Ermenistan û Gurcistanê.

Derheqa problêm û rewşa kurdên Qavkasîya û Rûsîya em di gotareke din di weqtekî pir nêzîk da bi hûrgilî û berfireh bêjin xwendevanê hêja.

Eşîr û berekêd êzidîyan yê Sovêta berê

Anqosan
Aroqan
Axeleran (ev berek nîne, ev malbata Çoban axa ye û niha wek berekê tê hesibandin)
Baravan
Belan
Belekeran
Beyndûran
Bûvkan
Bûdan
Bûtkan
Çîlan
Çuxreşan
Dawidan
Dasinan
Divinan
Dodkan
Gelûtan
Gerdenzeran
Gêloyan
Gûkasan
Hesinyan (navê êlêye û ji gelek qebîl û berekan pêk tê)
Hewêrîyan
Îsedizan
Kaşaxan
Kendalan
Kilêran
Korkitan
Kurtikan
Mamreşan
Mamtacan
Masekan
Mehemdan ( berekek ji Hewêrîyane)
Memeşerîfan ( bavikek ji Reşane)
Memûdokan
Mendikan

Mendesoran
Mexsûdan
Mixaîlan
Mîrangan
Mûrtemanan
Mûsêsanan (navekî din Şûşanîye)
Mûskan
Pîvazan
Qazanan
Recevan
Remoşan
Reşan
Reşkan
Rojkan
Selmikan
Selwanan
Sîpkan (ev navê êlêye û ji 7 qebîla pêk tê)
Stûrkan
Suhanîyan
Torinan
Tûjkan ( dighîjne Bûdan)
Ûlkan
Ûtîyan
Xaltan
Xanîyan
Şemsikan
Şerqîyan
Zuqurîyan (ev navê êlêye û ji gelek qebîla pêk tê)

Her qebîlek ser gelek bavikan dabeş dibe û em di pirtûka xweda bi hûrgilî û berfireh dinvîsin dîroka wan qebîla û eşîra û wextekî nêzîkda ew bê çap kirin

Navê malbat û ocaxê şêx û pîra li Qavkasiya û Rûsiya

Şêxanî

1.Adanî
Şîxisin
Şerfedîn
Şêx Êtîm
Şêx Birayîm

2.Qatanî
Şêxûbekira (mala Sorê sora, mala Kera, mala Mawiyê zer)
Şêx Simayîlê Enzelî (malek tenê)
Pismîr (malek tenê, mala Elîyê Nemet ji Îraqê revî hat gundê Cercerîsê li Ermenistanê, niha neviyê wî li Tbîlîsê dijîn û dibêjin ku ji mala mîrane)

3.Şemsanî
Şêşims (malek tenê)
Fexredîn
Sicadîn
Nasirdîn
Amadîn
Şêx Bavik
Şêx Evdalê gulî
Şêx Alê Şemsa
Şêx Xidir
Şêx Menda
Şêxê Xatûna Fexra (malek tenê, Şêx Cindî yê Şêx Heyder ji gundê Êsiya yê başûr hatibû qeza Bêrgrî û paşê tev êzidîyên zuqurî hat Ermenistanê)
Şêxê mala Cin Teyar
Şêxê toxa enzel
Şêxê dara miraza

Pîranî

Pîrê Hesinmeman
Hesenelka
Îsêbîya
Pîr Behrî
Dawidî bin Derman (her tenê du malin)
Memşivan
Omerxala
Pîr Xanî
Pîr Dirbêsî
Pîr Kemalî
Pîr Hesentelka
Pîrê Bû
Qedîbilban
Pîrê Bat
Pîrê Al
Pîrê Merqebês
Pîrê Mehmûdî (Mehbûb)
Pîrê Sînexalî
Pîrê Kewkî
Pîrê Çêlê
Pîrê Deve
Pîrê Gergerî

Paşgotin

Di dawiyê da dixwazim bêjim ku rewşa êzidîyên Gurcistanê û Ermenistanê pir xirabe. Hinek ji wan çûn Ewropa, Rûsîya, Ûkraîna, Bêlorûs û ciyê din.
Ez her sal di nav êzidîyên Rûsiya û Qavkasiya digerim û bêna min pir teng dibe, ez nizanim çi bikim. Ji nezanîya ola êzidîtayê ciwanê me weldigerin û dibin xaçperest, sêkta Yahova, babtîst, êvangêlîst, krîşnaîst û gelek yê din. Ciwanên me ji rûsan, gurcan, ermeniyan û miletê din dizewicin û unda dibin. Zmanê xwe bîr dikin. Keşîşên xaçperstan (gurc, ermenî) mejûyê wan diçeliqînin û derbasî ser dînê xwe dikin.

Gelo çima wa diqewime? Di nav heqas salê li Sovyêtê bin destê komûnîstên xwedênenas da (atêîst) me ola xwe û zimanê xwe parast, lê piştî hilweşandina Sovyêtê em hemû tiştî winda dikin

Bersivên van pirsa evin û ev gerek bibin nimûn bo êzidîyê niha welatê xwe dihêlin û direvin Ewropa.

1. Dîroka miletan nîşan me kir ku kîjan milet ji welatê xwe dûr ket û li welatekî û di miletekî biyanî da cî û war bû ewî bingeha navenda xwe danî û perestgehek avakir. Vê perestgehêda zarokê xwe hînî ziman, ol û dîroka xwe dikir. Lê me êzidîyê Qavkasiya wa nekir ji ber vê ku hatina me li vir û avabûna Sovêta bêxwedê hevra qewimî. Sala 1937 gelek maqûl, şêx û pîr sirgûn kirin. Lê me êzidîya dîsa jî dînê xwe parast. Heger xaçperesta tirsa nikaribû biçin kenîsê xwe, me şîn û şayê xwe anegorî êzdîtayê derbas dikir.
Piştî belav bûna Sovêtê her kes bû xwedênas û diçû kenîse, dêr, sînagoga, mizgefta, lê êzidî kuda biçûna? Ciwanê me çav didin hevalên xwe yê gurc, ermenî, rûs û li gel wan diçin kenîsê. Em bê kitêbên dînî mane. Me çend pirtûk çap kir lê ew têrê nake.

2. Navenda me Lalişe û destê her kesî nayê here ber Lalişê û ziyaretî be. Ruhanîya me li Îraqê guhdarîya êzidîyên Qavkasiya û Rûsiya nake. Mîrê me û qewalê me nayên û me napirsin. Her tenê li weqtê Sovêtê Qewal Silêman carekî hatibû. Tawis nav me nagere ku baweriya êzidîyên me qewî bike. Gelek ji ciwanên me heta niha qe nizanin ka mîr û qewal çiye. Êzidîtîya me bi destê şêx û pîra hate parastin. Em bawerin ku niha piştî ruxandina rejîma Sedam Hisênî, ruhanîya Lalişa nûranî wê berê xwe bide êzidiyên Qavkasiya û Rûsiya. Raste em hinek mane lê dîsa nav meda hene gelek mirovên wisa ku dixwazin êzidî bimînin.

3. Ciwanên me zimanê xwe û kultura xwe jî hêdî hêdî bîrdikin. Rewşa me ya sîyasî jî ne başe. Kudên êzidî yê Sovyêta berê bûne wek pezê bê şivan.

4. Her tenê dixwazim wan êzidiyan ra ku ji Kurdistanê koç dikin û diçin Ewropa bêjim: kuda biçin perestgehekî ava bikin daku ciwanên me bikarin dînê xwe biparêzin.

Bawer dikim ku wê bê roj em hemû vegerin welat û Kurdistana xwe şên bikin û êzidîtiya xwe biparêzin.

Çavkanî

1. Muhemmed Emîn Zekî, Xulasatû tarîx al kurd wa kurdîstan min aqdam .., Qehîre 1939
2. Ş. Mêsxîya, Saşînao polîtîkûrî vîtarêba da samoxêlêo tsqoba XII saûkûnîs Sakartvêloşî, Tbîlîsî, 1979
3. V. Mînorskî, Studies in Caucasian History, 1953
4. D. Pîrbarî, Kurd li Qavkasiya başûr (Kûrdî na yûjnom Kavkazê), kovara zanistî « Rojhilat û Qavkasiya» № 2 (The East & Caucasus), Tbîlîsî, 2004
5. L. Gûmîlêv, Êtnogênêz î bîosfêra zêmlî (bi zmanê rûsî) Moskov, 2002
6. V. Nîkîtîn, Kûrdî, Moskov, 1964
7. Emînê Evdal, Eleqetîyêd pismamtîyê nav kurdanda (bi zmanê kurdî), Yêrêvan, 1965
8. V. Maçaradzê, Dokûmêntê gurcî derheqa dîroka pêwendîyên gurcan-kurdan-aşûriyan-rûsan ( salên 60-70 yê sedê XVIII). Tbîlîsî, 1989
9. S. Kananiyants, kovara «Terez» №1, 1910
10. L. Paşaêva, Posêlênîyê kûrdov vi Grûzîî (Akincîbûna kurda li Gurcistanê), kovara zanistî «Masalêbî Sakartvêlos êtnograpîîsatvîs», Tbîlîsî, 2004
11. K. Anqosî, Êl û berekêd kurdêd êzidî li Qavqaza başûr û Almaniyayê, Tbîlîsî, 2004
12. Derheqa êl û eşîrê kurdên êzidî min ji devê mezina nivîsî û ez bi xwe gerîyame van gund ên Ermenistanê. Min gelek ji Nadirê Dao Mendikî, rehmetîyê Fetlanê kurê Cangîr axa, rehmetîyê Ezîzê Îndad Bûtkî, Edoyê Cindî Çuxreşî, rehmetîyê Keleşê Qeymez Xaltî û gelek merivên din yê zane û navdar pirsîye. Strana Cangîr axa min ji devê Nadirê Dao Mendikî û Şêx Eslanê rehmetî şêxê Şêxûbekra hildaye.

Pîr Dîma (Dîmîtrî Pîrbarî)
Tbîlîsî, Gurcistan 2004

Ev babet hatîye belavrkirin bi tîpên erebî li rojnama “Dengê Laliş” № 22, № 23, №24 îlon-cotmeh, Dihok - 2004

Top