Vegere

 

GIRINGIYA  R O J Π G I R T I N Ê  Û HINEK CEJNÊN ME ÊZDIYAN

 

Kemal Tolan / 09.12.2006

Li gorî ku di qewl û duhayên me Êzdiyan de xwanê dibe, Milyaketan di roja şemiyê de dest bi afirandina dinya yê kirine û di roja dûşemê de jî qedandine. Lewma ye ku Êzdî  di roja sêşemê de dest bi girtina rojiyên ji bona Milyeket û Qelenderan dikin.

Wekî dinê em Êzdî vêga hêjî dibêjin, ji bo roj ji tengasî û tariyên zivistanê zu derkeve û dinya ji me hemû ruhilberan re xweş bive, em bangî hemû Xwedanên (Tawisî-Melek, Şêx Adî, Şêşims, Êzî û whd.) xwe dikin û ji destpêka meha kanûnê şûnde de gelek rojiyan ji bona wan digrin û cejnên wan pîroz dikin. Her wusa, gava roj ji tengasî û tariyan xelas dibe jî, em dîsa gelek rojiyan ji bo Xwedanên xwe digrin û cejnên(weke îda: bilindê, batizimî, çilê zivistanê, Xidiryas, Xidirnebî, Newrozê, Çarşema sor û whd.) wan pîroz dikin.

Ferzên rojî girtinê, divê her evdê Êzdî ku fahm dike, temen mezin û saxiya wî li cîh be rojî bigre. Êzdî di berbanga sibê hêja stêrka sibê neavîtî de, radibin paşîvê dixwin û jê pêde jî, heta roj biçe ava qet tû tiştekî ne dixwin û ne jî vedixwin.

 

Li ba me Êzdiyan mahna rojî yê ne ku meriv hima xwe tenê birçî bike. Dema evdên Êzdî bi rojî bin, divê ew di wî wextê de ruhên xwe paqij bikin; yanî xizmetê ji hevûdinê re bikin, haj ji axaftina xwe hebin, dema yek xeberên nebaş û çiran bi meriv bike, meriv jî çêr û xebrên wî lê venegerîne(bersiva baş ewe hingê meriv bêje ez bi rojî me), xwe ji têkiliyên cinsî û tiştên xirab dûrbikin, xêr û xêrata bidin. …..

Kesên temenê wan piçûk anjî gelekî mezine, nexweş, bidûhalî(bihemle), bêmecal û whd.in ne mecbûren rojiyan bigrin.

 

Dema yek bi hemda xwe tiştên ku rojî yê dişkênin-xera dikin(tiştekî bixo, vexo,vereşandina xwe bîne, bikeve têkiliyên cinsî û whd) bike, hingê rojiya meriv dişkê û ew rojî qebul nabe.

 

Gava roj diçe ava, Êzdî gazî Xwedanê ku jê re rojî girtine dikin û fitara xwe bi gezek nan(qutê îmanê ye) yanjî bi paçûkirina beratekê(axa nav mala Şêx Adî ye) vedikin û dûre dibêjin:“ Ya ......... , min ji te re ev rojî girt, tû vê rojiya min ji xwe re qebul bikî..........“.

 

ROJÎ Û ÎD-CEJNÊN ÊZDIYAN

 

 Rojiyên ku em Êzdî hêjî ji bo Xwedê, pîroziya Milyaket, Xas, Qelander û hemû kevneşopên dînê xwe digrin evin:

 

1.      Îd û rojiyên Şêşims

 

 

 

 

 

 

Êzdiyên ku Xwedanê wan Şêşims be, ew tenê (li herêmên Xaltiyan hemû Êzdiyan) van sê rojiyan digrin. Pêwîste meriv van her sê rojiyan dû hefte berî roja îna ku yekemîn dikeve meha kanûn(bi hesabê kurmancî meha 12 ye)ê, di roja sêşem, çarşem û pênçşemê de bigre û di roja înê de jî îd(cejin)a Şêşims çêbike.

 

Wekî dinê, di nav zargotina Êzîdiya de navekî rojê jê Şêşims e û tê gotin ku ev rojî ji bo pîroziya rojê jî tê ne girtin.

 

2.      Îd û rojiyên Xwedan

 

Li gorî kevneşopên me her evdên Êzdî  be, Xwedanekî wan heye û her  evdê ji bo Xwedanê xwe (li herêmên Xaltiyan hemû Êzdiyan) sê rojiyan digrin. Pêwîste meriv van her sê rojiyan, hefte yek berî roja îna ku yekemîn dikeve meha kanûn(12)ê de, di roja sêşem, çarşem û pênçşemê de bigre û di roja înê de jî îd(cejin)a Xwedanê xwe çêbike.

 

3.      Îd û rojiyên Êzî

 

Li ser hemû evdên Êzdî  ferze ku van her sê rojiyên Êzî bigrin. Pêwîste meriv van her sê rojiyan, di heftiya meha kanûn(12)ê ye yekemîn de, di roja sêşem, çarşem û pênçşemê de bigre û di roja înê de jî îd(cejin)a Êzî çêbike.

 

Zargotinê me de xwanê dibe ku ev rojî ji bo afirandina dinya yê jî tê ne girtin û dibe Îda afirandina dinyaye.

 

Wênê Îda Êzî 17.12.04 Oldenburg:

Ji çepêve: Şêx Evdo Mutlu, Eskerê Boyîk, Pîr Xidir Suleyman û ez

 

4.      Îd û rojiyên Çilê Zivistanê

 

Tenê hinek dîndarên Êzdiyan( yên weke Feqîrên Şê Adî û whd.) van çil rojiyên çilê zivistanê digrin û di dawiya meha çile yanjî di destpêka sibatê (2) de jî  îda çilê zivistanê çêdikin.

 

5.      Îd û rojiyên Çilê Havînê 

 

Tenê hinek dîndarên Êzdiyan( yên weke Feqîrên Şê Adî û whd.) van çil rojiyên çilê havînê digrin û di meha tîrmehê(7) de jî  îda çilê zivistanê çêdikin.

 

6.      Îd û rojiyên ji bo Xwedan, Xas û Qelenderan

 

Ji ber ku di Êzdiyatiyê de gelek Xwedan, Xas û Qelenderên dînî hene, ew gelekî bi xof û rahmên û ew gelek îd û rojiyan ji bo Xwedan, Xas, Qelender, Paresgeh, silavgeh, Ziyaret, Cemayî, dawetnebî û whd.ê ku di herêmên wan de hene û pîrozin digrin û cejnên wan pîroz dikin

 

 

Nimûne: 

 

a.      Rojiyên Xidiryas û Xidirnebî 

 

Ne ferze ku hemû Êzdî  van sê rojiyên Xidiryas û Xidirnebî bigrin. Lê, evdê ku van rojiyan digrin, divê heft sala li ser hevûdinê, di heftiya meha Sibatê(meha 2) ye yekemîn de, di roja dûşembê, sêşembê û pênçşembê rojî bigre û roja înê jî cejna wan çêke.

 

b.      Rojiyên Xatuna Fexra

 

Di Êzdiyatiyê de Xatûna Fexra Xwedanê zayînê ye, lewma hinek jin tenê ji bo wê rojiyekê digrin û ne ferze hemû jinên Êzdî  vê rojiyê bigrin.

 

3. Wekî dinê :

Di meha çile(1) de rojî û îda Batizmî, Belindê, Sersala (kurmancî).

Li ser Îda Batizmiyê weha tê ye gitin:

 

“ Cejna Pîrê Al

 

Batizmiya Pîrê Al
Cejneke xweş û delal
Jin û zarok, mêr û kal
Wê pîroz dikin her sal

Ew cejneke kevnar e
Li gund û li bajar e
Li ziving û diyar e
Şahî û dîlan li dar e
Ew cejna pîrê pîran
Li çar enîşkê Kurdistan
Govenda keç û xortan
Her kes dibe wek biran

Yekşem cilşo û paqijî
Pîrê Al tu her bijî
Bi hiş û dil û mejî
Dest pê dike dilxweşî
 Duşem-sêşem du rojan
Xêr û nanê miriyan
Bo hejar û sêwiyan
Toreya ezdayiyan
 
Çarşemê pezguran e
Li ser ser û çavan e
Karê cejna ciwan e
Xêr û xweşiya mala ne
 
Pêncşemê pîrozî ye
Roja xal û xwarziya
Ya ap û biraziya
Ya dê û bav û sebiya

Zarok li malan digerin
Bê xelat venagerin
Bi kêf, bi bask û per in
Rûgeş û dîlawer in
 
Şevronk êvara înê
Her kes xwe dixemilînê
Pîrê Al bi bîrtînê
Hêviyan dinasînê
Înê xew û razan e
Ji bo kal û ciwan e
Bo xweza û însan e
Rehetî û vehesan e
Şemî kar û xebat e
Bo deborî lebat e
Ji bo hemû malbat e
Bawerî û qinyat e
 
Yekşema dawî sersal
Li ser sera Pîrê Al
Xwişk û bira û heval
Em bi te bûne xweş